गर्भधारणेदरम्यान चुकंदराचे फायदे: पोषणमूल्ये, जोखीम आणि पाककृती

तुम्ही गरोदर असाल, तर गर्भधारणेदरम्यान चुकंदर खाण्याचे फायदे काय असतील, असा प्रश्न तुम्हाला पडू शकतो. आवश्यक पोषकतत्त्वांनी भरलेला चुकंदर (बीटरूट) हा संतुलित गर्भावस्थेच्या आहारात पौष्टिक भर घालू शकतो. या लेखात आपण गरोदर महिलांसाठी चुकंदराचे अनेक फायदे, लक्षात ठेवण्यासारख्या संभाव्य जोखमी आणि हा रंगीबेरंगी भाजीपाला सहजपणे कसा खावा याबद्दल पाहणार आहोत.

चुकंदर म्हणजे काय?

चुकंदर ही मुळाची भाजी असून तिचा रंग गडद लाल किंवा जांभळा असतो. याला गोडसर, मातकट (earthy) चव असते. चुकंदर कच्चा, शिजवून, लोणचे करून किंवा रस काढूनही खाता येतो. जगभरातील अनेक पाककृतींमध्ये चुकंदराचा वापर केला जातो.

चुकंदराचे पोषणमूल्य

चुकंदराच्या आरोग्यदायी फायद्यांमागे त्याचे प्रभावी पोषणमूल्य हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. चुकंदरात कॅलरी कमी पण उपयुक्त जीवनसत्त्वे व खनिजे जास्त असतात—विशेषतः फोलेट. एका कप चुकंदरात साधारण पुढील घटक असतात:

• 3.4 ग्रॅम तंतू (फायबर)
• 6.7 ग्रॅम कर्बोदके (कार्ब्स)
• 1.7 ग्रॅम प्रथिने
• फोलेटसाठी शिफारस केलेल्या दैनंदिन सेवनापैकी (RDI) 20%
• मँगनीजसाठी RDI 14%
• पोटॅशियमसाठी RDI 8%
• व्हिटॅमिन सी साठी RDI 6%

चुकंदरात नायट्रेट्स, बिटेन आणि बेटालेइन्स (betalains) नावाची वनस्पती रसायनेही भरपूर असतात, जी प्रतिऑक्सिडंट्स म्हणून काम करतात.

चुकंदराचे फायदे

चुकंदर पोषकतत्त्वांनी भरलेला असून अनेक प्रकारचे आरोग्य फायदे देतो. काही प्रमुख फायदे पुढीलप्रमाणे:

हृदयाचे आरोग्य सुधारते

चुकंदरातील नायट्रेट्स शरीरात नायट्रिक ऑक्साइड मध्ये रूपांतरित होतात, जे रक्तवाहिन्या सैल करून त्यांना रुंदावण्यास मदत करते. यामुळे रक्तदाब कमी होण्यास आणि रक्तप्रवाह सुधारण्यास मदत होऊ शकते, परिणामी हृदयविकाराचा धोका कमी होतो. चुकंदरातील फोलेट होमोसिस्टीन या अमिनो आम्लाची पातळी कमी करण्यातही मदत करू शकते; होमोसिस्टीनचा संबंध हृदयविकाराशी जोडला जातो.

व्यायाम कार्यक्षमता वाढवू शकते

चुकंदराचा रस व्यायाम कामगिरी सुधारू शकतो म्हणून खेळाडूंमध्ये लोकप्रिय आहे. चुकंदरातील नायट्रेट्समुळे व्यायाम करताना लागणारा ऑक्सिजन कमी लागण्यास मदत होऊ शकते, सहनशक्ती वाढू शकते आणि अधिक काळ व्यायाम करता येऊ शकतो. मात्र, गरोदर महिलांनी चुकंदर रसाच्या पूरक पदार्थांबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

मेंदूचे आरोग्य समर्थित करते

चुकंदरातील नायट्रेट्स मेंदूपर्यंतचा रक्तप्रवाह सुधारू शकतात, ज्यामुळे वयानुसार होणारी बौद्धिक क्षमता कमी होण्याची गती मंदावू शकते. चुकंदरात बिटेन हे घटकही असतात, जे नैराश्य टाळण्यास मदत करू शकतात.

पचनसंस्था सुधारते

चुकंदरातील तंतू पचन सुरळीत ठेवतात आणि बद्धकोष्ठता टाळण्यास मदत करतात—ही गर्भधारणेदरम्यान सामान्य समस्या असते. चुकंदरात पचनास मदत करणारे काही घटकही असतात, जे पोटातील आम्लाची पातळी सुधारण्यास हातभार लावू शकतात.

शरीरातील विषारी घटक काढण्यास मदत (डिटॉक्सिफिकेशन)

चुकंदर शरीराच्या नैसर्गिक डिटॉक्स प्रक्रियेला आधार देतो. चुकंदरातील बेटालेइन रंगद्रव्ये यकृत आणि पित्ताशयाचे कार्य योग्य ठेवण्यास व विषारी घटकांचे विघटन करण्यास मदत करू शकतात. तंतू आतड्यांची स्वच्छता राखण्यासही मदत करतात.

संरक्षणात्मक प्रतिऑक्सिडंट्सने समृद्ध

चुकंदरात बेटॅनिन, आयसोबेटॅनिन, वुल्गॅक्सँथिन यांसारखे प्रतिऑक्सिडंट्स असतात. हे प्रतिऑक्सिडंट्स हानिकारक मुक्त रॅडिकल्स आणि दाहामुळे होणाऱ्या पेशींच्या नुकसानीपासून संरक्षण करतात. त्यामुळे काही दीर्घकालीन आजारांचा धोका कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

कर्करोग-विरोधी गुणधर्म असू शकतात

काही अभ्यासांनुसार चुकंदरातील बेटॅनिनमध्ये कर्करोगविरोधी गुणधर्म असण्याची शक्यता आहे. प्रयोगशाळेतील (टेस्ट-ट्यूब) अभ्यासांमध्ये चुकंदर अर्कामुळे स्तन, मोठे आतडे, पोट आणि मज्जातंतूंच्या गाठींमधील पेशींची वाढ मंदावू शकते असे दिसले आहे. मात्र, मानवांवरील अधिक अभ्यासांची गरज आहे.

दाह-रोधी गुणधर्म असू शकतात

चुकंदरातील बेटालेइन्स या रंगद्रव्यांमध्ये दाह-रोधी गुणधर्म असतात. दीर्घकालीन दाहाचा संबंध लठ्ठपणा, हृदयविकार, यकृताचे आजार आणि कर्करोग यांसारख्या स्थितींशी जोडला जातो. चुकंदराचे दाह-रोधी परिणाम या जोखमी कमी करण्यात मदत करू शकतात.

रक्तदाब कमी करण्यास मदत होऊ शकते

चुकंदरातील नायट्रेट्समुळे नायट्रिक ऑक्साइड तयार होतो, जो रक्तवाहिन्या सैल व रुंद करतो, रक्तप्रवाह सुधारतो आणि रक्तदाब कमी करण्यास मदत करतो. चुकंदराचा रस उच्च रक्तदाब (हायपरटेन्शन) नियंत्रित करण्यास पूरक ठरू शकतो.

त्वचेसाठी फायदे

चुकंदरातील व्हिटॅमिन सी कोलेजन निर्मितीस मदत करते, त्यामुळे त्वचा मऊ व ताठ राहण्यास मदत होते. चुकंदरात व्हिटॅमिन एही असते, जे सूर्यप्रकाशामुळे होणाऱ्या नुकसानीपासून आणि अकाली वृद्धत्वापासून संरक्षणास मदत करू शकते. प्रतिऑक्सिडंट्स दाह कमी करून त्वचा निरोगी ठेवण्यास मदत करतात.

गर्भधारणेदरम्यान चुकंदराचे फायदे

गर्भधारणेदरम्यान चुकंदराचे फायदे विशेष उपयुक्त ठरू शकतात. चुकंदर कसा मदत करतो ते पाहूया:

• गर्भाच्या विकासासाठी फोलेट: चुकंदर फोलेटचा उत्कृष्ट स्रोत आहे. फोलेट हे ‘बी’ गटातील जीवनसत्त्व असून गर्भाच्या मेंदू व मणक्याच्या (स्पायनल कॉर्ड) विकासासाठी अत्यावश्यक आहे. पुरेसे फोलेट घेतल्यास न्यूरल ट्यूब डिफेक्ट्स चा धोका कमी होतो.
• आईच्या आरोग्यासाठी लोह: चुकंदरातील लोह गर्भधारणेत होणारी रक्ताल्पता टाळण्यास मदत करते, कारण ते लाल रक्तपेशी तयार होण्यास आधार देते. लोहामुळे वाढत्या बाळापर्यंत ऑक्सिजन पोहोचवण्यासही मदत होते.
• पचनासाठी तंतू: चुकंदरातील तंतू पचन सुधारतात, बद्धकोष्ठता टाळतात आणि पचनसंस्था निरोगी ठेवतात. निरोगी आतडे बाळाच्या विकासासाठीही उपयुक्त ठरते.
• प्रतिरोधक शक्तीसाठी व्हिटॅमिन सी: चुकंदरातील व्हिटॅमिन सी रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते आणि वनस्पतीजन्य पदार्थांतील लोह शोषून घेण्यास मदत करते. मजबूत प्रतिकारशक्ती आई व बाळाला संसर्गांपासून संरक्षण देते.

आहारात चुकंदर समाविष्ट करण्याचे वेगवेगळे मार्ग

गर्भधारणेदरम्यान चुकंदर खाण्याचे फायदे मिळवण्यासाठी चविष्ट पर्याय:

• कच्चा चुकंदर किसून कोशिंबीर/सलाडमध्ये घाला
• वाफवून किंवा भाजून रंगीत साइड डिश म्हणून खा
• शिजवलेला चुकंदर हमस किंवा डिप्समध्ये मिसळा
• चुकंदराची प्युरी मफिन्स किंवा पॅनकेक्ससारख्या पदार्थांत घाला
• इतर फळे व भाज्यांसोबत ताजा चुकंदराचा रस काढा
• लोणचे करून खमंग, कुरकुरीत स्नॅक म्हणून खा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ’s)

गर्भधारणेच्या सर्व त्रैमासिकांमध्ये चुकंदर सुरक्षित आहे का?

होय, चुकंदर साधारणपणे गर्भधारणेच्या सर्व टप्प्यांत सुरक्षित मानला जातो—फक्त तो नीट धुऊन आणि संतुलित आहाराचा भाग म्हणून खाल्ला पाहिजे. मात्र, काही डॉक्टर तिसऱ्या त्रैमासिकात चुकंदराचा रस मर्यादित ठेवण्याचा सल्ला देऊ शकतात, कारण त्यात नायट्रेट्सचे प्रमाण जास्त असू शकते. तुमच्या गरजेनुसार आहाराबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

गरोदर महिलांनी रोज किती चुकंदर खावा?

गर्भधारणेत चुकंदरासाठी ठराविक शिफारस केलेले प्रमाण नाही. मर्यादा पाळणे महत्त्वाचे—रोज 1 ते 2 लहान चुकंदर किंवा 1 कप चुकंदराचा रस साधारण सुरक्षित मानला जातो. अतिजास्त सेवनामुळे बीटयुरिया (लघवी लाल दिसणे) होऊ शकते; ते निरुपद्रवी असले तरी घाबरायला होऊ शकते. तुमच्या शरीराचे संकेत ऐका आणि विविध आहाराचा भाग म्हणून चुकंदर घ्या.

वजन कमी करण्यासाठी चुकंदर उपयुक्त आहे का?

चुकंदर थेट वजन कमी करण्याशी जोडला जात नसला तरी त्यात कॅलरी कमी आणि तंतू जास्त असल्यामुळे पोट भरल्यासारखे वाटू शकते. तसेच नायट्रेट्समुळे शारीरिक कामगिरी/सहनशक्ती सुधारण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, गर्भधारणेदरम्यान वजन कमी करणे हे ध्येय न ठेवता पोषणावर भर द्या. आरोग्यदायी वजन व्यवस्थापनासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

निष्कर्ष

चुकंदर हा पोषणतत्त्वांचा खजिना असून विशेषतः गरोदर महिलांसाठी अनेक आरोग्य फायदे देऊ शकतो. गर्भाच्या विकासाला आधार देणे, पचन सुधारणे आणि प्रतिकारशक्ती वाढवणे—अशा अनेक प्रकारे चुकंदर उपयुक्त ठरतो. तरीही, मर्यादित प्रमाणात सेवन करणे महत्त्वाचे आहे आणि तुमच्या गर्भावस्थेच्या आहाराबाबत नेहमी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर येथे आम्हाला निरोगी गर्भधारणेचे महत्त्व समजते. आमची तज्ज्ञ पॅथॉलॉजिस्टची टीम गर्भधारणेसाठी विविध तपासण्या आणि आरोग्य तपासण्या उपलब्ध करून देते, जेणेकरून प्रत्येक टप्प्यावर तुमची साथ मिळेल. व्यस्त होणाऱ्या भावी मातांसाठी आम्ही घरीच नमुना संकलनाची सोयही देतो. या खास काळात तुमच्या आरोग्य व कल्याणासाठी आमची वचनबद्धता जाणून घेण्यासाठी आमच्या संकेतस्थळाला भेट द्या.